Đau dạ dày có uống được sâm không? Cách dùng sâm “êm dạ dày”

Người Việt mình rất quen với câu “ốm thì bồi bổ bằng sâm”, thế nhưng với những người có bệnh về dạ dày thì lại lo lắng “đau dạ dày có uống được sâm không?”. Uống đúng, sâm có thể hỗ trợ phục hồi thể trạng; uống sai, nguy cơ xót rát, cồn cào, thậm chí xuất huyết tiêu hóa. Bài viết này, đơn vị thực phẩm dinh dưỡng Vitamax sẽ giải đáp thắc mắc đau dạ dày có uống được hồng sâm & cách sử dụng sao cho “êm bụng”

Đau dạ dày uống sâm được không?

Nếu bạn đang đau dạ dày cấp, viêm loét dạ dày–tá tràng hoặc có nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, bạn KHÔNG NÊN dùng nhân sâm, kể cả hồng sâm hay sâm ngâm mật ong. Nếu dạ dày đã ổn định và bạn cần bồi bổ, có thể cân nhắc hồng sâm liều thấp sau ăn, ưu tiên cao hồng sâm pha loãng và theo dõi phản ứng.[1]

Vì sao người đau dạ dày dễ bị “khó chịu” khi dùng sâm?

Với nhân sâm & hồng sâm cảm giác “khó chịu” của người đau dạ dày thường xuất hiện theo ba cơ chế dưới đây.

Sâm có thể kích thích dịch vị/axit dạ dày (xót rát – cồn cào)

Một số hoạt chất trong nhân sâm và hồng sâm có thể kích thích hệ thần kinh thực vật, từ đó làm tăng tiết dịch vị ở dạ dày. Với người khỏe mạnh, mức tăng này thường không gây vấn đề [2]. Nhưng nếu bạn đang có viêm dạ dày hoặc niêm mạc vốn đã nhạy cảm, lớp bảo vệ bị mỏng đi, lượng axit tăng lên sẽ tiếp xúc trực tiếp với vùng tổn thương và tạo ra cảm giác:

• Nóng rát thượng vị sau khi uống sâm [2]
• Ợ chua, ợ nóng tăng hơn bình thường [2]
• Cảm giác uống sâm bị cồn cào, khó chịu, nặng bụng [2]

Nguy cơ này tăng cao nếu:

• Uống sâm lúc đói
• Dùng liều cao ngay từ đầu
• Dùng sâm tươi, bạch sâm (tính hàn, nhiều nước, khó tiêu)
• Dùng kèm rượu sâm, sâm ngâm rượu khi dạ dày đang viêm

Vì vậy, với người đang đau dạ dày, việc “thử sâm” một cách tùy hứng thường là nguyên nhân khiến cơn đau bùng lên, rồi họ kết luận rằng “cứ uống là đau”, trong khi vấn đề nằm ở thời điểm, liều và dạng sâm.

Tác động lên thần kinh – nhịp tim – stress

Nhân sâm, đặc biệt là hồng sâm, ngoài tác động lên tiêu hóa còn ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương[3]. Ở liều phù hợp, sâm có thể giúp:

• Tăng tỉnh táo, giảm mệt mỏi[3]
• Hỗ trợ khả năng tập trung[3]

Tuy nhiên, với một số người, nhất là nếu uống muộn trong ngày hoặc dùng quá liều, sâm lại gây:

• Bồn chồn, hồi hộp, tim đập nhanh[3]
• Khó ngủ, mất ngủ[3]
• Cảm giác “căng đầu”, lo lắng hơn[3]

Về mặt sinh lý, stress và mất ngủ làm tăng tiết axit dạ dày và tăng độ nhạy cảm của đường tiêu hóa. Người đã có bệnh trào ngược hoặc viêm dạ dày sẽ thấy:

• Ợ nóng, ợ hơi, nóng rát ngực nhiều hơn[3]
• Cảm giác khó tiêu kéo dài
• Căng thẳng tâm lý khiến họ chú ý nhiều hơn vào cảm giác đau

Do đó, với người có dạ dày nhạy cảm và dễ trào ngược, việc dùng sâm buổi tối, dùng kèm cà phê hoặc trà đặc là điều nên tránh.[3]

Nguy cơ tăng kích ứng khi niêm mạc đang tổn thương (viêm/loét)

Khi bạn đang trong giai đoạn viêm loét dạ dày–tá tràng hoạt động, niêm mạc dạ dày không chỉ viêm mà còn có thể bị trợt loét, thậm chí xuất huyết vi thể. Trong bối cảnh này, nhân sâm có hai vấn đề:

1. Sâm là vị thuốc có tính bổ khí, hoạt huyết:
   • Bổ khí quá mạnh khi “trung tiêu” (vùng dạ dày – tỳ vị) đang tắc trệ có thể làm cảm giác đau tăng lên.
   • Hoạt huyết trong bối cảnh tổn thương đang chảy máu sẽ làm nguy cơ xuất huyết dạ dày cao hơn, vết thương khó liền.
2. Nếu kèm theo trào ngược, tăng axit, lượng axit dư thêm sẽ tiếp tục ăn vào ổ loét.

Những dấu hiệu cảnh báo nặng mà người bệnh đau dạ dày dùng sâm cần đặc biệt chú ý:

• Đau quặn hoặc đau rát dữ dội vùng thượng vị sau khi uống sâm[4]
• Nôn ra dịch lẫn máu đỏ tươi hoặc nâu sẫm[4]
• Đi ngoài phân đen, sệt, mùi hôi khẳn bất thường[4]
• Choáng váng, mệt lả, vã mồ hôi, tụt huyết áp[4]

Trong các tình huống này, câu trả lời cho tuyệt đối không sử dụng nhân sâm và việc cần làm là đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt.[4]

Trường hợp người đau dạ dày có thể cân nhắc dùng sâm

Dạ dày đã ổn định – chỉ còn mệt/suy nhược cần bồi bổ

Bạn có thể cân nhắc hồng sâm liều thấp nếu mục tiêu là cải thiện mệt mỏi, suy nhược, giảm stress kéo dài sau bệnh, với điều kiện dạ dày hiện tại không còn kích ứng rõ.

Các dấu hiệu có thể cân nhắc:

• Không đau rát thượng vị trong vài ngày gần đây
• Không buồn nôn hoặc nôn
• Không tiêu chảy, không đi ngoài lỏng nhiều lần
• Không ợ nóng tăng rõ sau ăn, không trào ngược nặng
• Ăn uống tương đối ổn, không sụt cân nhanh vì triệu chứng dạ dày

Hồi phục sau ốm dậy/sau phẫu thuật

Ở giai đoạn hồi phục sau ốm kéo dài hoặc sau phẫu thuật, nhiều người muốn dùng sâm để nâng thể lực, tăng sức đề kháng. Đây là lúc “hợp lý” nhất để cân nhắc sâm, miễn là hệ tiêu hóa đã vào lại nhịp ăn uống.

Lưu ý bắt buộc:

• Dùng để phục hồi thể trạng, không phải để trị đau dạ dày
• Chỉ bắt đầu khi bạn ăn được, không còn đau cấp, không còn nôn ói
• Nếu đang dùng thuốc dạ dày nhóm PPI/antacid, nên trao đổi với bác sĩ/dược sĩ để tránh khó kiểm soát triệu chứng

Dạ dày yếu kiểu “hư hàn” nhưng không viêm loét

Một số người có “dạ dày yếu” nhưng không phải viêm loét. Họ hay:

• Sợ lạnh, tay chân lạnh
• Dễ đầy bụng nhẹ, khó tiêu nhẹ
• Mệt, ăn không ngon nhưng không đau rát dữ dội

Thực tế, nếu không có loét đang hoạt động và không trào ngược nặng, có thể cân nhắc hồng sâm vì đã qua hấp sấy, xu hướng “êm” hơn so với nhân sâm tươi/bạch sâm (dễ gây lạnh bụng, tiêu chảy ở người nhạy cảm).

Trường hợp người đau dạ dày không nên dùng, cần tránh dùng nhân sâm

Đang viêm loét dạ dày–tá tràng, đau rát dữ dội

Nếu bạn đang có viêm loét dạ dày–tá tràng hoạt động, đau rát rõ, nóng rát thượng vị, ợ chua nhiều, đau tăng khi đói hoặc sau ăn, thì câu hỏi “đau dạ dày có dùng được nhân sâm không?” cần trả lời thẳng: không.

Lý do dễ hiểu:

• Niêm mạc đang tổn thương, sâm có thể làm tăng cảm giác xót rát vì kích thích dịch vị
• Khi đang đau cấp, hệ tiêu hóa rất nhạy; “bổ” không đúng lúc thường làm khó chịu tăng

Có dấu hiệu xuất huyết tiêu hoá

Không dùng sâm nếu bạn có bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ xuất huyết tiêu hóa. Đây là tình huống cần khám ngay.

Dấu hiệu cảnh báo:

• Nôn ra máu hoặc nôn dịch nâu sẫm
• Đi ngoài phân đen, sệt, mùi hôi khẳn bất thường
• Choáng, mệt lả, vã mồ hôi, tụt huyết áp

Đang tiêu chảy/đầy hơi/ trào ngược nặng

Khi đang rối loạn tiêu hóa cấp, việc dùng sâm thường làm tình trạng khó kiểm soát hơn. Nhiều người mô tả:

• Uống sâm bị đầy bụng, nặng bụng
• Ợ nóng tăng, trào ngược tăng
• Cồn cào, xót bụng rõ hơn

Với trào ngược nặng, yếu tố stress và rối loạn giấc ngủ cũng làm triệu chứng tăng, trong khi sâm có thể gây kích thích nếu dùng sai giờ hoặc quá liều.

Đang điều trị HP bằng kháng sinh hoặc đang dùng thuốc dạ dày

Nếu bạn đang điều trị HP bằng kháng sinh hoặc đang dùng thuốc dạ dày (PPI/antacid), việc thêm sâm vào thường không phải lựa chọn ưu tiên vì:

• Khó phân biệt triệu chứng do thuốc hay do sâm gây ra
• Có thể làm tăng kích ứng dịch vị ở một số cơ địa
• Tăng nguy cơ tương tác hoặc làm giảm khả năng “theo dõi đáp ứng điều trị” một cách rõ ràng.

Hướng dẫn cách uống sâm “êm dạ dày”

Nguyên tắc 3 đúng: đúng thời điểm – đúng liều – đúng dạng

Đúng thời điểm:

• Uống sau ăn 30–60 phút, không uống lúc đói
• Tránh uống sau 16–17 giờ nếu bạn dễ mất ngủ, hồi hộp

Đúng liều:

• Bắt đầu 1/3 liều thường dùng
• Tăng dần sau vài ngày nếu dạ dày “êm”, không ợ nóng tăng

Đúng dạng:

• Ưu tiên cao hồng sâm pha loãng với nước ấm, uống chậm
• Tránh dạng quá đặc, quá ngọt, hoặc có nhiều phụ gia tạo chua nếu dạ dày nhạy

Dấu hiệu “không hợp” cần dừng ngay

Dừng ngay nếu có một trong các dấu hiệu sau:

• Cồn cào tăng rõ, xót bụng tăng [5]
• Đau rát thượng vị tăng, ợ nóng tăng[5]
• Buồn nôn, nôn, tiêu chảy[5]
• Mất ngủ nặng, tim đập nhanh kéo dài[5]

Trong tình huống này, bước phù hợp là ngưng dùng và trao đổi với bác sĩ/dược sĩ, đặc biệt nếu bạn đang dùng thuốc dạ dày.[5]

Cách chọn mua sâm để an toàn hơn cho người dạ dày nhạy

Người có dạ dày nhạy cảm nên ưu tiên tiêu chí minh bạch và tối giản thành phần. Về lựa chọn, thường nên ưu tiên hồng sâm thay vì nhân sâm tươi. Khi mua, hãy tìm sản phẩm có thông tin rõ về tuổi sâm (thường là 6 năm tuổi), quy chuẩn sản xuất như GMP, tem phụ tiếng Việt, đơn vị nhập khẩu/phân phối rõ ràng, số lô, hạn dùng và bảng thành phần minh bạch như các sản phẩm về hồng sâm đang phân phối tại Vitamax.6]

Gợi ý sản phẩm hồng sâm dành cho người dạ nhày nhạy cảm

• Nước hồng sâm chính phủ Hàn Quốc KGC Extract Everytime Balance
• Cao Hồng Sâm Mật Ong KGC Mild Paste
• Cao hồng sâm 365 Red Ginseng Extract

Trả lời nhanh về đau dạ dày có uống được sâm không

1. Bị viêm dạ dày do HP có dùng sâm được không?

Có thể cân nhắc sau khi kết thúc phác đồ kháng sinh và dạ dày đã ổn. Tránh dùng trong giai đoạn đang điều trị vì dễ khó kiểm soát triệu chứng và nguy cơ tương tác.

2. Loét dạ dày & tá tràng có dùng sâm được không?

Không khi loét đang hoạt động hoặc còn đau rát nhiều. Chỉ cân nhắc khi đã liền sẹo, tốt nhất có xác nhận y khoa.

3. Cứ uống đồ lạ là cồn cào thì có dùng sâm được không?

Hạn chế. Nếu thử, phải uống sau ăn, pha loãng, liều rất thấp; nếu cồn cào tăng, ợ nóng tăng hoặc đau rát tăng thì dừng.

4. Dùng sâm có làm mất tác dụng thuốc dạ dày không?

Có thể bất lợi hoặc khó kiểm soát điều trị. Nếu bác sĩ cho phép dùng, hãy uống cách thuốc 2–3 giờ và theo dõi sát triệu chứng.

Kết luận

Tóm lại, nếu bạn đang đau cấp, viêm loét dạ dày–tá tràng, trào ngược nặng hoặc có dấu hiệu xuất huyết, câu trả lời cho “đau dạ dày có uống được sâm không” là nên tránh. Khi dạ dày đã ổn định và mục tiêu là bồi bổ, bạn có thể cân nhắc hồng sâm liều thấp sau ăn, ưu tiên cao hồng sâm pha loãng và theo dõi phản ứng 48–72 giờ.